Hai ngộ nhận thường thấy ở các doanh nghiệp là bỏ qua yếu tố tiền mặt trong lợi nhuận và cố gắng cứu vẫn các dự án không thành công, do đó làm giảm hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.

Làm ăn thì phải có lời, đó là một trong những mục tiêu chính của các doanh nghiệp. Chính vì thế, “bottom-line” trong tiếng Anh có nghĩa đen là dòng cuối của bảng báo cáo tài chính và nghĩa bóng là lãi ròng nhằm ám chỉ kết quả cuối cùng mà một doanh nghiệp muốn đạt đến.

Lợi nhuận quan trọng nhất

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn lợi nhuận rất nhiều là dòng tiền mặt được tạo ra từ lợi nhuận đó. Có nhiều doanh nghiệp sau khi tính giá thành làm ra sản phẩm, cộng các chi phí phát sinh so với giá bán thấy lợi nhuận rất cao, nhưng tiền mặt vẫn thiếu hụt. Vấn đề là ở chỗ họ không quản lý được dòng tiền mặt tạo ra từ lợi nhuận đó.

Các khoản phải thu

Để tăng doanh số, nhiều công ty đã hào phóng cho khách hàng mượn nợ trên diện rộng trong thời gian rất lâu. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến dòng tiền mặt của công ty. Kết quả là nhiều công ty có tỷ suất lợi nhuận rất cao, nhưng phải phá sản chỉ vì không thu được tiền của khách hàng.

Hàng tồn kho

Dự báo để có mức tồn kho hợp lý rất quan trọng đối với một doanh nghiệp. Thiếu hàng sẽ dẫn đến nhiều hệ luỵ như khách hàng than phiền, giảm lợi thế cạnh trạnh. Nhưng dư quá nhiều hàng nghĩa là có quá nhiều tiền mặt bị “kẹt” trong kho và có khả năng không thu hồi được.

Thời gian trả nợ

Tất nhiên, chậm trễ hay thất hứa trong việc trả nợ là việc không được hoan nghênh. Song, điều đáng nói là doanh nghiệp phải xây dựng được vị thế của mình với các nhà cung cấp và các chủ nợ. Vị thế của doanh nghiệp càng cao thì khả năng thương thuyết để đạt được thời gian sử dụng dòng tiền càng lớn.

Đối với các nhà đầu tư, việc công ty báo cáo có lãi không quan trọng bằng việc công ty tạo ra bao nhiều tiền mặt để chia cho cổ đông. Nếu công ty tăng trưởng liên tục thì lợi nhuận có thể được giữ lại để tái đầu tư, nhưng đến lúc nào đó cũng phải tạo ra tiền mặt. Nếu cứ phát triển liên tục trong thời gian dài, báo cáo lợi nhuận cao, nhưng không thấy tiền mặt thì liệu đó có phải là công ty mà các nhà đầu tư muốn bỏ tiền vào không?

Tóm lại, lợi nhuận rất quan trọng nhưng chỉ là phương tiện cho mục đích sau cùng, đó chính là tiền mặt. Quản lý tốt nguồn tiền mặt sẽ giúp công ty tồn tại, phát triển và tăng thêm giá trị.

Phóng lao phải theo lao

Lấy một ví dụ như sau: Dũng là một doanh nhân năng động, đang ăn nên làm ra. Khi biết đường A, một con đường nhỏ không mấy sầm uất, sẽ được quy hoạch thành đường lớn của quận, Dũng nhanh chân tìm thuê một mặt bằng lớn để mở nhà hàng. Đang xây dựng thì được tin dự án sẽ bị hoãn vô thời hạn. Lúc đó, số tiền Dũng bỏ ra đã lên đến 2 tỉ đồng: 500 triệu đồng tiền đặt cọc để thuê mặt bằng trước trong 1 năm và 1,5 tỉ đồng đổ vào xây dựng. Dũng đang đứng trước 2 sự lựa chọn: một là đầu tư tiếp 500 triệu đồng nữa để hoàn thành nhà hàng theo kế hoạch, hai là ngừng lại. Dũng đã quyết định phóng lao phải theo lao. Anh bỏ tiếp 500 triệu đồng để hoàn tất việc xây dựng nhà hàng. Xây xong nhưng hoạt động kinh doanh của nhà hàng không mang lại kết quả như mong đợi. Dũng phân vân: nếu sang nhượng lại thì giá rẻ như bèo, vì ở khu vực đó chỉ có thể kinh doanh quán ăn nhỏ; còn như tháo dỡ ra để bán vật liệu, thì càng lỗ nặng hơn.

Kế hoạch kinh doanh nhà hàng của Dũng đã thất bại. Việc anh mất 2 tỉ đồng trong giai đoạn 1 không có gì phải bàn, vì muốn thành công lớn thì phải chấp nhận mạo hiểm. Nhưng việc anh quyết định đầu tư thêm 500 triệu đồng trong giai đoạn 2 mới là chuyện đáng nói, vì đó là một quyết định sai lầm.

Lý do thứ nhất khiến Dũng quyết định rót vốn tiếp là vì tiếc số tiền đã bỏ ra trước đó quá lớn. Anh đã bỏ qua một khái niệm hết sức cơ bản trong tài chính doanh nghiệp, đó là chi phí chìm (sunk cost). Ngay thời điểm nhận được tin dự án làm đường bị hoãn vô thời hạn, số tiền 2 tỉ đồng mà anh đầu tư đã trở thành chi phí chìm. Lúc đó, nhà đầu tư không nên tiếc rẻ món tiền ấy nữa mà cần cân nhắc hiệu quả của 500 triệu đồng sắp bỏ ra. Nhà đầu tư cần so sánh: 500 triệu đồng rót thêm cộng với 2 tỉ đồng chi phí chìm có bằng giá trị của 500 triệu đồng hay không? Thực tế cho thấy là không. Khi bỏ thêm 500 triệu đồng để hoàn tất nhà hàng, Dũng đã không thể thu lại được số tiền này, đừng nói đến 2 tỷ đồng đã “chìm” trước đó.

Thật ra, lúc đó, có 3 phương án để Dũng cân nhắc đầu tư 500 triệu đồng: (1) đầu tư tiếp, (2) ngừng đầu tư, (3) đầu tư vào dự án khác. Ở đây, Dũng đã chọn phương án 1. Phương án phóng lao phải theo lao này chỉ được chọn khi vốn đầu tư được rót thêm làm gia tăng giá trị, chứ không phải tiếp tục trở thành chi phí chìm. Trong trường hợp của Dũng, phương án 1 không nên chọn. Trong khi đó, nếu chọn phương án 2, anh sẽ bảo toàn vốn; còn chọn phương án 3, anh sẽ tạo ra nhiều lợi nhuận hơn khi đầu tư 500 triệu đồng vào những dự án đang thành công khác.

Ngoài tiếc chi phí chìm, một lý do khác khiến Dũng tiếp tục “theo lao” là anh không muốn bị mang tiếng thất bại với bạn bè, đồng nghiệp và giới làm ăn. Nếu như trước đây khi chưa là doanh nhân có tên tuổi, Dũng sẵn sàng chấp nhận thất bại để đi lên. Nhưng bây giờ thì không thể. Anh cho rằng, thất bại sẽ làm anh mất thể diện và uy tín.

Chỉ vì hai lý do chính: tiếc vốn đầu tư đã bỏ ra và sợ mang tiếng thất bại mà nhiều doanh nhân, nhà đầu tư, nhà quản lý đã rơi vào tình thế như Dũng, tức là cố gắng cứu vãn những dự án không thành công. Có doanh nghiệp đang bỏ hàng đống tiền để duy trì hoạt động của nhà máy trong khi không tìm được đầu ra cho sản phẩm và giá trị hàng tồn kho có thể bằng lợi nhuận trong cả năm kinh doanh. Cũng có doanh nghiệp chấp nhận bỏ tiền tỉ để duy trì hoạt động quảng cáo và hệ thống phân phối nhằm cứu một sản phẩm mà hầu như không còn cách cứu vãn. Những cố gắng này không chỉ làm giảm trầm trọng hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp, mà còn làm tiêu tốn nhiều thời gian, công sức và chất xám. Mạnh dạn bỏ hẳn chi phí chìm và chấp nhận thất bại trong một số dự án, đó mới là cách hành xử của một doanh nhân bản lĩnh.